ارمنستان

مرور تاريخي-فرهنگي

 ملت ارمني يكي از قديمي ترين ملت هاي عرصه جديد مي باشد.

 هنگامي كه ملت ارمني ايجاد شده ملتهاي اروپائي كنوني نه فقط وجود نداشتند بلكه رومي ها و هلن ها كه نمايندگان قديمي ترين اقوام بشري هستند نيز تازه تشكيل مي شدند. قديمي ترين اقوام ارمني در هزاره هاي 4-3 قبل از ميلاد در فلات ارمنستان بوجود آمدند. نام كشور Arminiya  و ملت Armina  براي اولين بار در خطوط ميخي پادشاه داريوش اول (522-486 قبل از ميلاد) ذكر شده و هرودوت آنها را " آرمن ها " ناميده است. فلات ارمنستان، آسياي كوچك و قسمت غربي سرزمين ايران مركز پيدايش اقوام هنداروپائي نيز مي باشد. بنا بر هومر (قرن 8-9 قبل از ميلاد) آرمن ها تا مرزهاي تاوروس نيز گسترده شده بودند. ارامنه بر اساس سرزمين "هاياسا " خود را "هاي" مي ناميدند. عناوين فوق در كاشي هاي شهر خاتوشش نيز نوشته شده است. در هزاره دوم قبل از ميلاد اقوام آشوري سرزمين ارمنستان را " سرزمين نايري" مي ناميدند (بمعني سرزمين رودخانه ها). در قرن اول قبل از ميلاد در خطوط ميخي آشوري در باره پادشاهي اعظيم اورارتو ( Urartu) و شهر توشپا (وان) پايتخت آن نوشته شده است كه در نتيخه اتحاد بيش از 60 پادشاهي كوچك "سرزمين نايري" بوجود آمده بود.

پادشاهي اورارتو در قرن 6-9 قبل از ميلاد تمدن قديمي خاص و منحصربه فرد خود را بوجود آورد كه در آينده تمدن ديرين ارمني نقش مهمي را داشت (مخصوصا" در زمينه تجربه و سابقه كشاورزي، گله داري، فلزكاري و ساختمان ارگها و قلعه ها).

اربوني (Erebuni) كه يكي از اين قلعه هاي مي باشد در سال 782 قبل از ميلاد توسط پادشاه آرگيشتي اورارتوئي ساخته شد و هم اكنون در محدوده شهر ايروان قراردارد. تيشباني (Teishebaini) نيز يكي از قلعه هاي قديمي است كه در ايروان (كارمير بلور) قرار دارد. آن توسط پادشاه روسا (Rusa) دوم اورارتوئي (در سال 685-645 قبل از ميلاد) ساخته شد.

بعد از اورارتو در سرزمين ارمنستان سلسله پادشاهي يرواندوني (Yervanduni) فرمانروي مي نمنايد (يرواند، تيگران و غيره).در قرن ششم ق. م. ارامنه مغلوب شده جرئي از امپراتوري ماد گشتند و سپس سرزمين ايشان به تعرف هخامنشيان درآمد (حدود دو قرن از 330 الي 518 به صورت يك ساتراپ نشين بودند). اين دوره مترادف است با پيشرفت اقتصادي كه طي آن تسهيلات حمل و نقل كشوري، صنعت تجارت، كشاورزي بهبود و توسعه يافت. معلوم است كه پادشاهي ارمنستان با پادشاهان كورش كبير (529-550 ق.م.) و كامبيز (522-529 ق.م.) هخامنشي همكاري مي نمود.

بنا بر استرابون (Strabone) (قرن اول) ارمنستان در پرورش اسب پيشرفت بسيار داشت و همه ساله هنگام برگزاري جشن "مهر" ساتراپ ارمني بيش از 2000 اسب به ايران هديه مي كرد.

ارمنستان از لحظه تاريخي به سه ناحيه تقسيم شده بود. ارمنستان بزرگ، ارمنستان كوچك و ارمنستان جديد.

ارمنستان بزرگ وسيع تر از دو منطقه ي ديگر محسوب مي شد و شامل پانزده ايالات بود. پي از دوره اسكندر مقدوني (قرن چهارم ق. م.) ارمنستان بزرگ و ارمنستان كوچك را غالبا" يك ناحيه مي پنداشتند. ارمنستان جديد كه سومين ناحيه تاريخي است به سده يازدهم ميلادي مربوط مي شود و در جنوب غربي ارمنستان صغير واقع شده بود مرز شمالي آن كه گاه تغيير مي يافت بطور كلي با كوه هاي تاوروس (Taurus) تلاقي مي كرد. ارمنستان جديد مساحتي متجاوز از 250 مايل را در ساحل مديترانه، از خليج اسكندريه، خليج پامفيليا (Pamphilia) نزديك شهر ساتالبا (Satalba) را اشغال نموده بود. هر چند كه ارمنستان جديد خارج از مرزهاي جغرافيائي ارمنستان امروزه واقع بود اما آن را قسمت مهمي از سرزمين اصلي مي دانند (در اين سرزمين جديد (1080-1375 ميلادي) سلطنت دودمان روبينيان (بنام روبن اول Rouben) ) مدت سه قرن دوام يافت.

وصعت كنوني ارمنستان بيش از 29.8 هزار كيلومتر مربع است كه اندك ناچيزي از فلات ارمنستان باستان مي باشد (وصعت فلات ارمنستان بيش از 400 هزار كيلومتر مربع بود).

ارمنستان از سطح دريا 1700-1800 متر بالاتر است و در سيستم كوه هاي آلپ و هيمالاي واقع شده و بنا بر محققان آلماني " جزيره كوه ها " (Berginsel) مي باشد. بالاترين نقطه اين سرزمين كوهستاني آرارات بزرگ يا ماسيس (Masis) است كه  5165  متر ارتفاع دارد. در كنار آن آرارات كوچك يا سيس (Sis) واقع شده و داراي ارتفاع 3925 متر مي باشد.

سلسله جبال پوشيده از برف ارمنستان، متشا" رودخانه هاي بسياري از جمله دجله و فرات مي باشد و بنا بر روايتي كه در تورات (سفر پيدايش 4-8) آمده، همان جائي است كه كشتي نوح بركوه آرارات نشست. كوه آرارات براي ارامنه احميت خاصي دارد زيرا سنبل سرزمين آنهاست و همچنين امروزه مظهر شناخت ملي آنان به شمار مي رود زيرا اين حقيقت نبايد انكار كرد كه طي دوره اي از تاريخ ارامنه، اين كشور سلطنت واحدي را دارا بود. اين دوره مقارن با سلطنت تيگران بزرگ يعني قرن اول قبل از ميلاد بوده است.   

وصعت اين دو با هم 1000 متر مربع مي با شد. بالاترين نقطه ارمنستان كنوني آراگاتس است (4090 متر). ارمنستان باستان سه درياچه بزرگ داشت وان، اورميه و سوان ولي در كنون فقط سوان در جمهوري ارمنستان واقع شده و يكي از درياچه هاي كوهستاني جهان است و 1256 متر مربع مساحت دارد.

ارمنستان ويژگيهاي طبيعي خود دارد و در سال 2700 ساعت آفاتابي است. بهترين فصل سالدر ارمنستان فصل پائيز و درازتر از فصل بهار مي باشد. هواي ملائم، رنگهاي پرشكوه مناظر طبيعي و ميوه هاي گوناگون به پائيز ويژگي خاص مي بخشند. در ارمنستان حدود 3200 نوع گل و گياه، 480 نوع حيوانات ذوفقار، 304 نوع پرنده، 44 نوع حيوانات خزنده و 24 نوع ماهي وجود دارد.

جمعيت جمهوري ارمنستان حدود 3 مليون و 200 هزار نفر و 96 % آنان ارامنه مي باشند. در ارمنستان روسها، اكرائينيها، يونانيها و آشوريها نيز زندگي مي كنند. جامعه ارامنه عظيم كه از قتل عام سال 1915 نجات يافته در بيش از 60 كشور جهان پراكنده شده است (در كشورهاي جهان حدود 10 مليون ارمني وجود دارد). در طول تاريخ خود از اورارتو تا دوران جديد، ارمنستان راه توسعه و پيشرفت فرهنگي سخت و جالبي طي كرده است. اين راه هرگز حتي هنگام مبارزه درازمدت با كشورهاي عظيم غربي و شرقي خاتمه نياقته. قلعه هاي تاريخي اربوني و تيشباني بيانگر قدمت و عظمت اورارتو مي باشند. دين رسمي ارمنستان مسيحيت است. طبق اعتقادات كليساي ارمني اولين بار مسيحيت را  پيغمبران طاطاووس (در سال 35-43) و بطلميوس (در سال44-60 ) به ارمنستان آوردند. بعد از اين دو قرن در ارمنستان دوران اسقفي بود و بنيانگزار آن اسقف زاكاريا بود. در سال 301  توسط پادشاه تيرداد سوم مسيحيت در ارمنستان دين رسمي اعلام شد. گريگور لوساوريچ اولين اسقف اعظم و رهبر روحاني ارامنه بود كه بعدا" يكي از قديسان كليساي ارمني محصوب شد.

مسروپ ماشتوتس با توجه به شرايط سياسي آن زمان و مسائل حفاظت مسيحيت تصميم   ايجاد حروف الفباي ارمني گرفت. اسقف ساهاك پارتو در اين مدت هميشه به او كمك و ياري نمود. حروف الفباي ارمني در سال 405 ميلادي ايجاد شد.بعد از يك مدت كوتاه مسروپ ماشتوتس و ساهاك پارتو كتاب انجيل را به صورت دقيق و زيبا ترجمه نمودند كه تا كنون وجود دارد. قازار پارپتسي و پاوستوس بيوزاند از مورخان بزرگ ارمني بودند و نوشته هاي آنان براي تحقيق تاريخ و فرهنگي كشورهاي منطقه و مخصوصا" گرجستان، ايران و خاور نزديك منابع بسيار با ارزشي هستند.

آنانيا شيراكاتسي، گريگور ماگيستروس، مخيتار هراتسي و اميردولت آماستسي از دانشمندان بزرگ ارمني هستند كه در زمينه هاي علوم رياضي، نجوم، جغرافيا، فلسفه و  پزشكي كتابهاي متعدد نوشته اند. بعد  از پذيرش مسيحيت در قرن هاي 5-6 ميلادي در ارمنستان سبكهاي خاص معماري مذهبي بوجود آمدند (كليساهاي بازيليك و كنبددار صليبيشكل تمركزگرا). كليساي هريپسيمه اچميادزين كه در سال 618 ساخته شده و بهترين نمونه اين سبك مي باشد. در قرون وسطي صليب هاي سنگي نيز ساخته شدند و تيمور و مخيتار (قرن 13)، موميك و وارطان (قرن 14)، آراكل و مليكست (قرن 16) از استادان معروف ارمني صليبهاي سنگي بودند.